HISTORIA GMINY ZAKRZEW

W okresie panowania pierwszych Piastów kraj podzielony był na dzielnice, a te na kasztelanie na czele z kasztelanami. Kasztelani, mianowani przez księcia, odpowiedzialni byli za administrację, sądownictwo i wojskowość. Teren obecnej gminy Zakrzew leżał w dzielnicy sandomierskiej w kasztelani radomskiej.

Już w pierwszych wiekach istnienia państwa polskiego zaczęto wycinać pierwotną puszczę i zakładać osady na tych terenach. Według historyków do najstarszych wsi może należeć Cerekiew ¾ przypuszcza się, że już w XIII wieku istniała wieś oraz parafia. Mimo, że pisane wzmianki o miejscowościach z gminy pochodzą dopiero z XIV wieku, to już dużo wcześniej mieszkali tu ludzie. Świadczą o tym grodziska w Cerekwi i Taczowie oraz liczne znaleziska archeologiczne.

W czasach ostatnich Piastów, w początkach XIV wieku, wprowadzono duże zmiany w administracji i sądownictwie w Polsce. W dawnych kasztelaniach utworzono sądy ziemskie i w związku z tym podzielono kraj na okręgi sądowe ¾ powiaty. Powstał też nowy urząd królewski ¾ starosta, który zarządzał dobrami królewskimi i sprawował sądownictwo kryminalne. Urząd starosty obejmował od jednego do kilku powiatów. Obecna gmina Zakrzew znalazła się w powiecie radomskim, starosta również urzędował w Radomiu.

Dawne powiaty podzielone były na parafie, które stanowiły najmniejszą jednostkę terytorialną, skupiającą kilka wsi wokół kościoła parafialnego. Wsie dzisiejszej gminy należały do parafii Cerekiew, Zakrzew i Radom.

Na terenie gminy przeważała własność prywatna. Wsiami królewskimi były: Mleczków (do 1550) i Wacyn. Wsie szlacheckie dziedziczone były przez średniozamożną szlachtę. Nie było tu zaścianków szlacheckich ani wielkiej własności ziemskiej.

Długi okres pokoju w XV i XVI wieku sprzyjał rozwojowi gospodarczemu tych ziem. Położył temu kres potop szwedzki z lat 1655-60. Przez teren gminy maszerowały, siejąc spustoszenie, wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie. Liczba ludności ziem polskich spadła o 1/3. Zapiski proboszczów dostarczają licznych przykładów grabieży i zniszczeń na terenie gminy. Informacji takich dostarczają też lustracje wsi królewskiej Wacyn.

W 1795 roku upadła I Rzeczpospolita. Powiat radomski znalazł się w obrębie Galicji Zachodniej, w zaborze austriackim. W 1809 roku, po kolejnej wojnie napoleońskiej, teren dawnego powiatu radomskiego wszedł w skład niedawno utworzonego (1807) Księstwa Warszawskiego.

Wzorem Francji Księstwo Warszawskie podzielone było na departamenty i powiaty. Teren obecnej gminy wszedł w skład powiatu radomskiego w departamencie radomskim,
a południowo-zachodnie skrawki gminy należały do powiatu szydłowieckiego
w departamencie radomskim. Jednak w tym czasie nie było jeszcze gmin w naszym samorządowym rozumieniu. Każda wieś (gromada) była gminą, a wójt był dziedzicem wsi.

Księstwo Warszawskie, powstałe w wyniku zwycięskich wojen napoleońskich, upadło w wyniku klęsk Napoleona z lat 1812-14. Kongres Wiedeński z 1815 roku postanowił o utworzeniu Królestwa Polskiego pod berłem cara. Rosjanie wprowadzili własne porządki administracyjne. Departamenty zostały zlikwidowane, a na ich miejsce powstały województwa. Utrzymano za to podział na powiaty. Powstały województwa: sandomierskie i krakowskie. Zakrzew znalazł się w powiecie radomskim, w województwie sandomierskim. Siedzibą władz wojewódzkich był Radom.

Rosja próbowała upodobnić administrację Polski do swojego państwa. Miała temu służyć zamiana województw na gubernie przeprowadzona w 1837 roku. Natomiast w 1845 roku zmniejszono liczbę guberni i utworzono jedną dużą gubernię radomską.

Rok 1864 przyniósł ogromne zmiany polskiej wsi. Na mocy ukazu carskiego dokonano uwłaszczenia chłopów. Dotychczasowe duże folwarki zostały w dużej części rozparcelowane pomiędzy użytkujących je chłopów. Jednak część folwarków pozostała w rękach szlachty.

Wtedy też powstały samorządowe gminy wiejskie. Większość terenów obecnej gminy znalazło się już wtedy w gminie Zakrzew. Miejscowości: Dąbrówka Nagórna, Dąbrówka Podłężna, Gózdek, Sosnowica, Legęzów i Gustawów włączono do gminy Wielogóra. Natomiast Wacyn i Janiszew przyłączono do gminy wiejskiej Radom. Zakrzew nazwano wtedy, dla odróżnienia od innych wsi gminnych o podobnej nazwie, Zakrzewem Kościelnym.

Gminę tworzyły zarówno grunty włościańskie (chłopskie) jak i dworskie (folwarki). Częściami składowymi były gromady (wsie) na czele z sołtysem, którego wybierało zgromadzenie gromadzkie. Organem uchwałodawczym gminy było zebranie gminne, na którym prawo głosu mieli gospodarze posiadający co najmniej 3 morgi gruntu. Zebranie gminne wybierało wójta i ławników (zarząd gminy). Wójt miał uprawnienia policyjno-administracyjne i sądownicze. Musiał liczyć przynajmniej 25 lat i mieć co najmniej 6 mórg gruntu. Nie musiał posiadać umiejętności pisania i czytania. Gmina zarządzała szkolnictwem. Urzędem kierował pisarz gminny, który często był realnie najważniejszą osobą w gminie.

W sierpniu 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Przez wiele miesięcy trwały zmagania wojenne między Rosją a Austro-Węgrami. Na terenie gminy miały miejsce walki, przez co niektóre wsie zostały prawie całkowicie spalone. Po wyparciu Rosjan wiosną 1915 roku powiat radomski wszedł w skład okupacyjnego generał-gubernatorstwa austriackiego z siedzibą w Lublinie. Kraj podzielono na okręgi z komisarzami na czele.

W listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Utrzymano podział na gminy i powiaty. Na mocy ustawy sejmowej z sierpnia 1919 roku utworzono województwo kieleckie, w skład którego wszedł powiat radomski. Granice powiatów i gmin nie zmieniły się.

We wrześniu 1939 roku teren obecnej gminy znalazł się pod okupacją niemiecką. Zakrzew należał do dystryktu radomskiego w Generalnej Guberni.

W styczniu 1945 roku na teren gminy wkroczyły oddziały wojsk radzieckich. Jednak powrót do stanu przedwojennego nie był już możliwy. Właściciele ziemscy wracali do swoich folwarków na krótko, ponieważ zaczął obowiązywać dekret o reformie rolnej z 1944 roku. Duża własność ziemska został znacjonalizowana i rozparcelowana między chłopów.

W nowej Polsce początkowo funkcjonowały jeszcze gminy w kształcie przedwojennym. Gminami kierowały zarządy gminne, a organy kolegialne ograniczały znaczenie zgromadzeń gminnych.         Po 1945 przywrócono województwo kieleckie w zmienionym kształcie. Mimo zmian granic duże województwo kieleckie obejmowało rejon Radomia.

Komuniści, którzy po sfałszowanych wyborach z 1947 roku objęli pełnię władzy, dążyli do zmian w samorządzie. Przyjmowano wzorce z ZSRR. Dnia 20 III 1950 roku przyjęto ustawę o terenowych organach władzy państwowej. Podstawą ustroju samorządu były Rady Narodowe. Zlikwidowano gminy i urząd wójta. Powstały gromady obejmujące po kilka wiosek. Dawna gmina Zakrzew została podzielona na kilka gromad.

W 1954 roku wprowadzono Gromadzkie Rady Narodowe, a o wszystkim decydowały organy kolegialne. Funkcje reprezentujące i stanowiące posiadały Rady Narodowe.

W latach 1954-1972 granice gromad wiejskich były często zmieniane, łączono je w większe gromady. Kompetencje Rad Narodowych również się zmieniały. Był to okres „anarchii” w „samorządzie lokalnym”. Ten stan zaczął przeszkadzać władzom. Od 1972 roku zaczęto wprowadzać powoli reformy zmierzające w kierunku usprawnienia działań samorządu lokalnego. Zniesiono gromady, zastępując je gminami. Wprowadzono urząd naczelnika gminy. Wtedy po raz drugi powstała gmina Zakrzew.

Na mocy ustawy z 28 V 1975 roku wprowadzono dwustopniowy podział terytorialny kraju. Polska dzieliła się na województwa i gminy, zlikwidowano powiaty. Powstało województwo radomskie, dzielące się na gminy, w tym gminę Zakrzew. Jednak ówczesne gminy nie były w pełni samorządowe. Dopiero ustawa o samorządzie gminnym z 8 III 1990 roku dała zupełnie nowe możliwości rozwoju. Do 1999 roku Zakrzew leżał w województwie radomskim. Po reformie administracyjnej wszedł w skład nowo utworzonego powiatu radomskiego w województwie mazowieckim.